Ekosistemin Biyotik Elemanları

Ekosistemin etkileyen faktörleri, canlı ve cansız faktörlerin karşılıklı etkileşimleriyle oluşur. Bu faktörler iki ana kategoriye ayrılabilir: biyotik faktörler ve abiyotik faktörler.

Biyotik faktörler, ekosistemde birbirleriyle etkileşim içinde olan canlı varlıkları ifade eder. Canlılar, ekolojik nişlerine göre üreticiler, tüketiciler ve ayrıştırıcılardan oluşur.

Üreticiler, inorganik maddeleri kullanarak organik besin maddelerini sentezleyebilen canlılardır. Fotosentetik organizmalar Güneş enerjisini kullanarak besin sentezi yaparken, kemosentetik organizmalar inorganik maddelerin oksitlenmesinden enerji üretirler. Tüketiciler, organik besinleri kendileri üretemeyip dışarıdan hazır olarak alan canlılardır. Holozoik, saprofitik ve parazitik tüketici tipleri vardır. Ayrıştırıcılar ise ölü bitki ve hayvanları parçalayarak maddelerin döngüsünü sağlarlar.

Bu faktörler arasındaki etkileşimler, ekosistemin sağlıklı bir şekilde işleyebilmesi için önemlidir. Ekosistemdeki her canlının kendine özgü bir rolü ve önemi vardır. Doğal denge ve çeşitlilik korunduğu sürece, ekosistemler sürekli olarak gelişip yenilenirler.

Ekosistemi Etkileyen Faktörler: Biyotik ve Abiyotik

Ekosistemi etkileyen faktörler canlılık taşıyıp taşımamasına göre iki gruba ayrılır:

• Abiyotik (cansız) faktörler: Işık, sıcaklık, su, nem, atmosfer basıncı, toprak yapısı, pH ve mineraller. Bu faktörler canlıların dağılımını ve yoğunluğunu belirler; örneğin kutup ekosistemlerinde düşük sıcaklık, çölde su kıtlığı, ekim yaprak döken ormanlarda ise toprak pH'ı belirleyicidir. Cansız çevrenin canlılardaki karşılığı tolerans aralığı kavramıdır.
• Biyotik (canlı) faktörler: Aynı ortamda yaşayan tüm canlılar ve aralarındaki beslenme, yarışma, avcı-av ve ortak yaşam (simbiyoz) ilişkileridir. Bu yazının konusu budur.

Biyotik ve abiyotik faktörler birbirinden bağımsız değildir: cansız çevre canlıların yaşayabilirliğini belirler, canlılar da (örneğin orman toplulukları nem tutarak, yosunlar toprak oluşumuyla) cansız çevreyi değiştirir.

Biyotik Elemanlar: Beslenme Şekillerine Göre Üç Grup

Ekosistemin biyotik elemanları, beslenme şekillerine göre üreticiler, tüketiciler ve ayrıştırıcılardan oluşur:

• Üreticiler (ototrof canlılar): İnorganik maddelerden organik besin sentezler. Fotosentetik üreticiler Güneş enerjisini kullanır: yeşil bitkiler, algler ve siyanobakteriler. Kemosentetik üreticiler inorganik maddelerin oksitlenmesinden enerji elde eder: Nitrosomonas amonyağı nitrite, Nitrobacter nitriti nitrata oksitler; kükürt ve demir bakterileri de bu gruptadır.
• Tüketiciler (heterotrof canlılar): Organik besini kendileri üretemez, dışarıdan hazır alır. Otçullar (inek, tavşan, çekirge), etçiller (kurt, şahin, yılan), hem otçul hem etçil beslenenler (insan, ayı, kirpi) ve canlı konaktan beslenen parazitler (kene, bit, pire, tenya) bu gruptadır.
• Ayrıştırıcılar (saprofit canlılar): Ölü organizmaları ve organik atıkları dışarı salgıladıkları enzimlerle (dış sindirim) parçalayıp inorganik maddelere dönüştürür: çürükçül bakteriler ve mantarlar (küf, maya, şapkalı mantarlar). Ölü organik maddeleri parçalayarak yiyen toprak solucanı ve kır ayaklılar gibi hayvanlar ise çürükçül (detritivor) beslenenlerdir; onların artıkları asıl ayrıştırıcıların işine kalır.

Üretici, tüketici ve ayrıştırıcı arasındaki bu beslenme ilişkileri besin zincirlerini ve besin ağlarını oluşturur; enerjinin bu ağ boyunca nasıl aktığını ekosistemde enerji akışı ve madde döngüleri yazımızda, ünitenin tamamını ise ekosistem ekolojisi konu anlatımımızda bulabilirsiniz.